AKADEMİK YAYINCILIKTA İDEOLOJİ VE YANLILIK
"Bir çalışma hakemli dergide yayınlandı, öyleyse doğrudur; ya da yayınlanmadı, o halde yanlıştır" şeklindeki bir yaklaşım kesin bir doğruluk ve kanıt niteliği taşımaz.
Hakemli olarak sunulan ancak kişisel görüşlerin ve ideolojilerin yoğun baskısı altında olan dergilerdeki yayınlar, kesin bir gerçeklik olarak dayatılamaz.
Eğer bir içeriğin yayına kabulü
- İdeolojik önyargılarla taraflı olarak belirleniyor,
- Taslak metinler hakemlere gönderilmeden önce reddedilebiliyor,
Hakemler yalnızca belli bir ideolojik çevreden seçiliyorsa,
bu süreçte OBJEKTİFLİKTEN, TARAFSIZLIKTAN VE BİLİMSELLİKTEN SÖZ EDİLEMEZ.
Aynı karar mekanizması,
- Yayınları adaletsizce değerlendirip dağıtıyor,
- Kurumsal fonları ve akademik kariyer süreçlerini kendi lehine etkiliyor ve
Muhalif düşünceleri hiç tartışmadan direkt "bilim dışı" olarak etiketliyorsa,
TARAFSIZ BİR HAKEM HEYETİNİN VARLIĞINDAN BAHSEDİLEMEZ.
Bu apaçık taraflı yapılanmada, "hakemli dergi" sıfatı ne bir tarafsızlık belgesidir ne de mutlak bilimsel gerçeğin bir teminatıdır. Hakemli dergi kavramı, ancak taraftar olmaktan, ticari çıkarlardan ve kurumsal baskılardan tamamen arınmış adil bir kalite filtresi mevcutsa kabul edilebilir. Ancak aşağıdaki örneklerde de görüleceği üzere, hakemli dergi etiketi günümüzde bu güvenilirliğini büyük ölçüde kaybetmiştir.
Yayıncılık Gücünün Tekelleşmesi ve Mali Bağımlılık
Yayınlanmış 45 milyon çalışmayı analiz eden bir araştırma, 2013 yılı itibariyle en büyük 5 yayınevinin bir tekel oluşturduğunu ve yayınlanan tüm makalelerin yarısından fazlasını ellerinde bulundurduğunu göstermiştir. Özellikle evrim ve tıp bilimleri söz konusu olduğunda, sadece 3 şirketin pazar payı %47'yi aşmaktadır. (1)
Bu tekelleşme, bilimsel görünürlüğün ve prestijin bu sınırlı yayıncılık ağının kontrolünde olduğunu göstermektedir. Bu durum, yalnızca tek bir dergi veya kurum için değil, sözde "bağımsız hakemlere" sahip pek çok dergi için ciddi bir şüphe kaynağıdır. (2)
Hakem Değerlendirmelerinin Tutarsızlığı ve Güvenilmezliği
Amerikalı klinik psikolog Prof. Michael J. Mahoney’in yürüttüğü bir çalışmada, 75 akademisyen hakem olarak belirlenmiş, yöntemleri aynı ama sonuçları farklı olan makaleleri değerlendirmeleri istenmiştir. Ancak bu hakemler, kişisel görüşlerine ters düşen sonuç, yorum ve çıkarımlara doğrudan olumsuz tepki göstermişlerdir. Böylece SİSTEMATİK BİR DEĞERLENDİRME YANLILIĞI ortaya konmuştur (3) Yapılan diğer pek çok karşılaştırmalı çalışma da, yazarın adının ve çalıştığı kurumun prestijli olmasının da hakem kararlarını doğrudan etkilediğini göstermiştir. (4)
Tek hakem değerlendirmesi üzerine yapılan bir başka kontrollü araştırmada, tanınmış akademisyenlere ve prestijli kurumlara ait makalelerin yine ciddi bir avantaja sahip olduğu gözlemlenmiştir. Diğer bir deneyde ise, daha önce aynı dergilerde yayınlanmış olan 12 makale, bu kez düşük prestijli ve hayali kurum isimleriyle yeniden aynı dergilere gönderilmiştir. 3’ü daha önce yayınlandığı fark edilerek elenmiş, 9’u değerlendirme aşamasına geçmiş, bunların 8'i uygunsuz bulunarak hakemler tarafından reddedilmiş, sonuçta yalnızca 1’i yayın için kabul edilmiştir. (5)
Hakemli Dergilerin Finansmanı ve Para Skandalları
Fon sağlayıcılar ile hakemli literatür arasındaki ilişki, ciddi ticari tarafgirlikleri ortaya koymaktadır. Büyük yayıncılık şirketlerinden Elsevier'in, Merck ilaç firması tarafından finanse edildiği ve bağımsız hakemli dergi görünümü altında bu firma lehine makaleler yayınladığı ortaya çıkmıştır. Nature Medicine dergisi, bu yayınların aldatıcı olduğunu raporlamıştır. (6) Fonlama ile araştırma sonuçları arasındaki ilişki istatistiksel olarak da ölçülmüştür; birden fazla çalışmanın sonuçlarının birlikte analiz edildiği bir cochrane istatistik incelemesine göre, üretici şirketler tarafından finanse edilen ilaç ve tıbbi cihaz araştırmaları, diğer çalışmalara kıyasla, sponsoru destekleyen sonuçlara ve çıkarımlara çok daha yüksek bir oranda ulaşmaktadır. (7)
Bunun yanı sıra, hakem değerlendirme süreçlerinin organize bir şekilde manipüle edildiği vakalar da sabittir. Wiley/Hindawi tarafından yürütülen bir soruşturmada, hakemlik ve editörlük süreçlerinde sistematik manipülasyonlar tespit edilmiş ve ilk etapta 511 makalenin geri çekildiği (retraction) duyurulmuştur. (8) Benzer şekilde PLOS ONE dergisi de yazarların, hakemlerin ve editörlerin rollerinin suistimal edilmiş olabileceği, 100'den fazla makaleyi kapsayan bir yayın etiği ihlalini açıklamış ve ilk fazda 20 makaleyi sistemden geri çekmiştir. (9)
Hakemlerin Kusurları ve Sistemin Güvenilmezliği
Hakemler çoğunlukla ciddi bilimsel hataları ya görmezden gelmekte ya da yakalamayı başaramamaktadır. Örneğin makalelerin içine kasıtlı olarak 9 adet bariz ve büyük hatanın yerleştirildiği bir çalışmada, hakemler ilk değerlendirmede bu hataların ortalama yalnızca 2.5 tanesini tespit edebilmiştir. Geriye kalan 6.5 bariz hata ise tamamen gözden kaçırılmış veya önemsenmemiştir. (10)
Dolayısıyla, bir çalışmanın "hakem onayından geçtiğini" söylemek şu anlamlara gelmez:
- Verilerin kesinlikle doğru olduğu,
- İdeoloji suikastına uğrayıp uğramadığı
- Metinde hiçbir sahtekarlık bulunmadığı,
- Sonucun kesinlikle tekrarlanabilir olduğu,
Makalenin gelecekte geri çekilmeyeceği.
Bu yüzdendir ki, evrim tartışmalarında sık sık kaçış yolu olarak başvurulan “hakemli dergide yayınlandı” savunması “o halde kesin doğrudur” anlamına gelmez ve bilimsel tartışmalarda nihai bir kanıt olarak öne sürülemez. Elbette bu yayına seçilen çalışmalar içinde doğru ve güvenilir olanlar mevcuttur; ancak VERİLERİN YORUMLARLA ÇARPITILABİLDİĞİ, SONUÇLARI İNANÇLARIN VE ÇIKARLARIN BELİRLEDİĞİ makalelere dikkatle yaklaşmak gerektiği ortadadır. Görüldüğü gibi tek bir suistimal örneği bile sistemin sorgulanması için yeterliyken, BELGELENMİŞ YÜZLERCE İHLAL HAKEMLİK KURUMUNUN GÜVENİLİRLİĞİNİ TEMELİNDEN SARSMAKTADIR.
Evrimci Kadroların Yaratılış Karşıtı Sansür ve Baskıları
Hakemlik sistemine hâkim olan darwinist, evrimci kadroların bilinçli tasarım ve yaratılış karşıtı olmaları son derece belirgindir. Bunun en bilinen örneklerinden biri "Yaratıcı" (Creator) davasıdır. PLOS ONE dergisinde hakem onayından başarıyla geçen el biyomekaniği hakkındaki bir makale, sırf içinde "Yaratıcı" kelimesi geçtiği için, sunum ve bulgulara dair gerçek dışı bahaneler üretilerek YAYINDAN TAMAMEN GERİ ÇEKİLMİŞTİR. (11)
Sternberg vakasında ise bilinçli tasarımı destekleyen bir makaleyi yayınlayan bir editör, Smithsonian çevrelerinden çok ağır baskı ve yaptırımlarla karşı karşıya kalmıştır.
Bu ve benzeri vakalar, BİLİM DÜNYASINDAKİ DARWİNİST DİKTATÖRLÜĞE AİT SANSÜR SİSTEMİNİN AÇIK BİRER KANITI olup, bu ideolojik tarafgirliğin ne denli kurumsallaştığını gösteren somut örneklerdir. (12)
Bu taraflı yapı, ateist ve evrimci kurumlar arasındaki finansal ilişkilerle de desteklenmektedir. Örneğin, yaratılış karşıtı duruşuyla tanınan Edge Foundation, resmî belgelerde kendisini "ateist bir vakıf" olarak tanımlamasa da bilim dünyasındaki misyonu ve pozisyonu herkesçe bilinmektedir. Bu amaç doğrultusunda vakıf; Prof. Daniel Dennett, Steven Pinker ve Richard Dawkins gibi evrimci figürlerin makalelerini, konuşmalarını ve kitaplarını öne çıkarmak için çok büyük finansal ve kurumsal görünürlük sağlamaktadır.
Sonuç
Görüldüğü gibi, hakemli (peer reviewed) olarak adlandırılan her akademik dergi gerçekte önyargısız, bağımsız ve tarafsız bir hakemlik sergilememektedir. Ancak bilim objektif olmayı gerektirir. Bilimsel dürüstlük, araştırmacının ulaştığı sonucu, kendi ideolojik kabulleriyle çelişse dahi kabullenmesini ve kamuoyuna olduğu gibi sunmasını gerektirir. Eğer bir hücrenin kompleksliği tesadüfi evrimsel süreçlerle açıklanamıyorsa, bir proteinin oluşabilmesi için başka proteinlerin de varlığı gerekiyorsa, DNA’nın varlığı her şeyi bilen üstün bir aklın yaratıcı gücüne işaret ediyorsa, Allah’ın varlığını kanıtlayan bu delilleri ÖRTÜP GİZLEMEDEN VE KORKUP ÇEKİNMEDEN İLAN ETMEK ZORUNDADIR.
Aynı şekilde, yayınevleri de kamuoyunu evrim teorisine ve ateizme ikna etmeye çalışan bir ideolojik propaganda merkezi gibi hareket etmemeli, yaratılış delillerini ortaya koyan bilimsel araştırmaları, yorum ve sonuçları da yayınlayabilmelidir. Aksi takdirde, nasıl ki dogmalarında ısrar eden bir araştırmacıya ‘gerçeği arayan bir bilim insanı’ denemezse, aynı zihniyete sahip yayın organları da bilimsel inandırıcılıklarını daha derin bir şekilde yitireceklerdir.
KAYNAKLAR
1. Larivière V, Haustein S, Mongeon P (2015) The Oligopoly of Academic Publishers in the Digital Era. PLoS ONE 10(6): e0127502. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0127502
2. Haffar S, Bazerbachi F, Murad M, Peer Review Bias: A Critical Review, Mayo Clinic Proceedings, 2019; 94, 670-676 (https://www.mayoclinicproceedings.org/article/S0025-6196(18)30707-9/fulltext)
3. Mahoney, M.J. Publication prejudices: An experimental study of confirmatory bias in the peer review system. Cognitive Therapy and Research 1, 161–175 (1977). https://doi.org/10.1007/BF01173636
4. A. Tomkins, M. Zhang, & W.D. Heavlin, Reviewer bias in single- versus double-blind peer review, Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 114 (48) 12708-12713, https://doi.org/10.1073/pnas.1707323114 (2017).
5. Peters DP, Ceci SJ. Peer-review practices of psychological journals: The fate of published articles, submitted again. Behavioral and Brain Sciences. 1982;5(2):187-195. doi:10.1017/S0140525X00011183
6. Hutson, S. Publication of fake journals raises ethical questions. Nature Medicine 15, 598 (2009). https://doi.org/10.1038/nm0609-598a
7. Lundh A, Lexchin J, Mintzes B, Schroll JB, Bero L. Industry sponsorship and research outcome. Cochrane Database of Systematic Reviews 2017, Issue 2. Art. No.: MR000033. DOI: 10.1002/14651858.MR000033.pub3. Accessed 28 July 2026.
9. https://theplosblog.plos.org/2022/08/safeguarding-peer-review-in-the-era-of-evolving-paper-mills/
10. Schroter S, Black N, Evans S, Godlee F, Osorio L, Smith R. What errors do peer reviewers detect, and does training improve their ability to detect them? Journal of the Royal Society of Medicine. 2008 Oct;101(10):507-14. doi: 10.1258/jrsm.2008.080062. PMID: 18840867; PMCID: PMC2586872.
11. The PLOS ONE Staff (2016) Retraction: Biomechanical Characteristics of Hand Coordination in Grasping Activities of Daily Living. PLoS ONE 11(3): e0151685. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0151685
12. www.washingtonpost.com/archive/politics/2005/08/19/editor-explains-reasons-for-intelligent-design-article/6700e62d-d1de-40b3-a756-1da6469ff4bd/
